Krampus: de duistere metgezel van Sint-Nicolaas

Wanneer december aanbreekt, denken de meeste mensen aan lichtjes, cadeautjes en gezelligheid. Maar in de Alpenregio’s duikt in deze periode een heel ander figuur op: de Krampus. Geen vrolijke kindervriend, maar een angstaanjagende, beestachtige duivel met hoorns, kettingen en rinkelende bellen.

Wie of wat is de Krampus?

De naam Krampus is afgeleid van het Oudhoogduitse woord “Krampen”, wat klauw betekent — en dat past perfect bij zijn uiterlijk. De Krampus is een folkloristische figuur uit onder meer Oostenrijk, Beieren, Slovenië, Hongarije, Kroatië, Noord-Italië en Tsjechië, en fungeert daar als de duistere metgezel van Sint-Nicolaas.

Waar Sint-Nicolaas de brave kinderen beloont, is de Krampus er voor de stoute.

Krampusnacht: rinkelende kettingen en midwinterangst

Van oudsher verkleden jonge mannen zich begin december als Krampus. Vooral op 5 december, de avond voor Sint-Nicolaasdag, trekken ze door de straten. Met roestige bellen, kettingen en angstaanjagende maskers jagen ze kinderen — en vaak ook volwassenen — de stuipen op het lijf.

Volgens de traditie dienen deze oorverdovende geluiden om kwade geesten rond midwinter te verjagen, een duidelijk overblijfsel van voorchristelijke gebruiken.

Soms gaan Krampussen zelfs huizen binnen. Terwijl Sint-Nicolaas cadeautjes uitdeelt, dreigt de Krampus met straf:

• kinderen worden symbolisch gegéseld met een roe,

• of in een zak gestopt en meegenomen naar het bos.

In sommige landelijke gebieden was het zelfs gebruikelijk dat jonge vrouwen met een tuchtroede werden gestraft — iets wat vandaag vooral historisch wordt benoemd, maar niet meer wordt uitgevoerd.

Oude wortels, christelijke aanpassing

Hoewel de Krampus waarschijnlijk voorchristelijke wortels heeft, zijn er pas vanaf de 16e eeuw bronnen die hem expliciet noemen. Tijdens de inquisitie was het verkleden als duivel zelfs verboden, met de doodstraf als mogelijke consequentie. Toch bleven deze gebruiken in afgelegen Alpengebieden voortbestaan.

Vanaf de 17e eeuw werd de Krampus door kloosterscholen geïntegreerd in het katholieke Sint-Nicolaasfeest. De kerk hoopte zo het “heidense” karakter van de figuur te neutraliseren door hem tot een soort hulpje van Sint-Nicolaas te maken.

Niet alleen: Krampus en zijn verwanten

De Krampus staat niet alleen. In heel Europa bestaan vergelijkbare figuren:

• Knecht Ruprecht (Duitsland)

• Schmutzli (Zwitserland)

• Père Fouettard (Frankrijk en België)

• Grýla (IJsland)

Zelfs Zwarte Piet vertoont opvallende overeenkomsten: de roe, de zak en het dreigen met straf. In de loop van de 20e eeuw kreeg Zwarte Piet echter een veel vriendelijker karakter, terwijl de Krampus juist zijn duistere kant behield.

Krampus vandaag: folklore of toeristische attractie?

Tegenwoordig beleven veel Alpenplaatsen een heropleving van de Krampustraditie. Tijdens zogenaamde Krampusläufe lopen tientallen, soms honderden Krampussen in optocht door dorpen en steden. Wat ooit een angstaanjagend ritueel was, is nu vaak een toeristische trekpleister.

Ook in Nederland duikt de Krampus steeds vaker op. In Rotterdam wordt sinds 2012 zelfs een Krampuslauf georganiseerd als alternatief voor de traditionele Sinterklaasintocht.

Donker randje aan de feestdagen

De Krampus herinnert ons eraan dat de winterfeesten niet altijd alleen draaiden om gezelligheid en cadeautjes. Angst, discipline en het verdrijven van het kwaad speelden eeuwenlang een belangrijke rol. Misschien is dat juist wat deze figuur zo fascinerend maakt: hij laat zien dat zelfs de meest vrolijke feesten een donkere schaduw kunnen hebben.

En eerlijk is eerlijk: naast de Krampus oogt zelfs de strengste Sinterklaas ineens een stuk vriendelijker